De eerste Monumentenwacht in Nederland is in 1973 opgericht, een tijd waarin volop werd gerestaureerd. Het idee achter monumentenwacht is dat restaureren alléén onvoldoende waarborg geeft voor de instandhouding van cultuurhistorische bouwwerken. Daarvoor is ook onderhoud nodig, liefst planmatig. Door de juiste maatregelen op het juiste moment kunnen dure en ingrijpende restauraties worden uitgesteld of zelfs voorkomen.

Dit idee ligt aan de basis van het succes en de voortdurende groei. Monumentenwacht werkt landelijk uniform en inspecteert inmiddels met regelmaat ongeveer een kwart van alle rijksmonumenten. Steeds meer eigenaren kunnen rekenen op de praktische hulp, adviezen en tips van Monumentenwacht.

Voor de jaren 2011-2014 heeft Monumentenwacht haar doelstellingen geformuleerd in het beleidsplan.